Blog

VẺ ĐẸP TINH THẦN CỦA THÀNH PHỐ CỔ BUKHARA

Bukhara những ngày cuối tháng 7 này thời tiết dịu hơn một số nơi khác nhưng nắng vẫn còn khá gắt. Người dân theo đạo Hồi cũng vừa trải qua tháng Ramadan truyền thống nên nhiều quán ăn đã hoạt động bình thường. Bukhara được các nhà khoa học xác định có niên đại khoảng hơn 2500 năm qua các di chỉ khảo cổ được phát hiện tại đây. Với vị trí địa lý nằm giữa hai sa mạc rộng lớn trải dài từ Trung Quốc đến Ấn Độ, Bukhara bấy giờ là điểm dừng chân quan trọng của đoàn thương nhân lạc trên con đường Tơ lụa. Bukhara ngày nay là hiện thân của một thành phố Trung Cổ điển hình ở Trung Á bởi nhiều công trình kiến trúc được xây dựng từ những năm đầu của thiên niên kỷ thứ nhất đến những năm phồn vinh nhất vào thế kỷ thứ X, rồi những năm sau đó vào thế kỷ XVII-XVIII với những công trình kiến trúc còn được bảo tồn cho đến ngày hôm nay. Điển hình là các khu lăng mộ, các tháp gạch, nhà thờ Hồi giáo, quần thể các cung điện, khu chợ cổ đã tạo cho Bukhara trở thành một khu bảo tàng sống động về một khu đô thị cách nay hàng ngàn năm hiển thị trước mắt.

Tôi từng nghe đâu đó câu nói “Samarkand là vẻ đẹp của thiên đường, nhưng Bukhara là vẻ đẹp của tinh thần”.

Hoàng hôn ở Bukhara

 

Sau khi nhận phòng ở một nhà trọ trong khu vực trung tâm phố cổ tôi lại bước đi theo thói quen như thể chỉ cần chậm chân chút thôi thì hình ảnh từng đàn lạc đà đã nhanh chóng ngủ vùi sau hành trình dài. Tôi phải tận dụng tối đa những giây phút ngắn ngủi quý báu ở Bukhara. Tôi lang thang vào sâu bên trong khu vực trung tâm thông qua những cổng vòm to lớn được xây bằng gạch có niên đại hàng trăm năm. Không gian ở Bukhara được tái hiện như một thành phố nhộn nhịp bày bán rất nhiều các mặt hàng lưu niệm truyền thống cách đây hàng thế kỷ. Tôi có thể cảm nhận được bầu không khí và màu sắc của thành phố Bukhara xưa kia đã thu hút những đoàn người dừng chân mua bán, trao đổi hay nghỉ ngơi, thư giản để tiếp tục hành trình về phương Nam.

Cổng vào thành phổ cổ Bukhara có niên đại 2500 năm lịch sử.

 

Lịch sử của Bukhara và Trung Á ghi nhận rằng một trong những yếu tố tạo nên những thành phố vĩ đại như Bukhara đều có liên quan đế những cuộc xâm lược của đế chế Mông Cổ từ thế kỷ XIII. Tôi đã ngấu nghiến rất nhiều tài liệu trước khi lên đường tìm hiểu những thành phố thịnh vượng thời ấy như Yazd, Bam, Merv, Samarkand hay Bukhara men theo con đường Tơ lụa. Theo đó, Khwarizmian là đế chế rộng lớn nằm ở khu vực Trung Á và Trung Đông ngày nay bao gồm phần lớn các nước Uzbekistan, Turkmenistan, Iran, một phần Kazakhstan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Pakistan và phía Tây Afghanistan. Triều đại này do những chiến binh Mamluk người Turk ở Ba Tư thành lập vào năm 1190 và nhanh chóng bị đế quốc Mông Cổ thôn tín 30 năm sau đó. Đây cũng là cuộc xâm lược mở đầu cho cuộc chinh phục hàng loạt các quốc gia Hồi giáo của đoàn kỵ binh Thành Cát Tư Hãn và lan rộng ra phần lớn lục địa Á, Âu thời bấy giờ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cuộc xâm chiếm Trung Á đã tạo nên một bước ngoặt lịch sử bởi hình thành nên một đế chế Đại Hãn hùng mạnh bành trướng khắp mọi nơi.

Cuộc sống yên bình trong phố cổ Bukhara.

 

Nguyên nhân khởi đầu từ việc một đoàn sứ giả người Mông Cổ bị đế quốc Khwarezmia bị giết hại ở Otrar, một thành phố nằm trên con đường Tơ lụa nằm ở miền Nam Kazakhstan ngày nay. Thành Cát Tư Hãn xem đây là một điều sỉ nhục đối với đất nước sống du mục trên lưng ngựa và ngủ lều tròn. Ông bắt đầu phát động cuộc tấn công Khwarezmia mặc dù trước đó từng có thiện chí xây dựng hòa bình với quốc gia láng giềng. Người Mông Cổ khi đó được cho là rất cẩn thận trong việc chuẩn bị cho cuộc chiến nên đã phái rất nhiều gián điệp, tình báo dọc trên con đường Tơ lụa để nghiên cứu tình hình đối phương. Ông đã dùng máy bắn đá được xem là vũ khí tối tân của Trung Quốc thời bấy giờ chứ không đơn thuần dùng gươm đao như trước đây. Khi lực lượng được chuẩn bị đầy đủ, đội quân Mông Cổ đã vượt dãy Thiên Sơn để bắt đầu chinh phạt những thành phố quan trọng của Khwarezmia khi đó do Shah Ala ad-Din Muhammad cai trị. Thành Cát Tư Hãn đã khôn ngoan chọn lựa thành phố sầm uất Bukhara để bắt đầu cuộc xâm chiếm tàn bạo nhất trong lịch sử. Ông cùng đoàn chiến binh thiện nghệ đi về phía Tây, vượt qua rất nhiều dãy núi tuyết cao sừng sững, vòng qua thủ đô Samarkand, băng qua sa mạc Kyzyl Kum rộng lớn để tiến đến thành trì Bukhara. Đội kỵ binh hơn 50.000 người của Hãn quốc đến Bukhara mà không hề bị phát hiện. Các sử gia cho rằng đây là một trong những cuộc đột nhập bí hiểm và thành công nhất trong lịch sử chiến tranh thế giới. Bukhara thời điểm đó là một thành phố quan trọng về thương mại bật nhất của Khwarezmia. Đây là điểm dừng chân của những thương nhân trên con đường Tơ lụa. Hình ảnh những đoàn lạc đà quằn lưng bởi những đống hàng hóa quý hiếm từ phương Đông hiện diện khắp ngày đêm ở Bukhara. Người Mông Cổ rất có lý khi chọn thành phố giàu có Bukhara để khai hỏa cho cuộc chiến. Là một thành phố thương mại với công trình kiến trúc bề thế về văn hóa, tôn giáo nhưng Bukhara lại không có hệ thống phòng thủ kiến cố, đặc biệt khi xảy ra chiến tranh. Chỉ trong khoảng thời gian ngắn bị vây hãm, Bukhara không còn khả năng chống cự. Đội quân Thành Cát Tư Hãn nhanh chóng xâm chiếm Bukhara. Họ đốt nhà, giết hại dã man những người chống đối, bắt người dân làm nô lệ, mang những nghệ nhân và người thợ lành nghề về Mông Cổ phục dịch. Hàng hóa bị cướp bóc, xác người vương vãi khắp nơi trong thành phố. Bukhara thất thủ và trở nên điêu tàn như một cơn lốc có cường độ cực mạnh thổi qua làm mọi thứ biến mất trên đường đi của chúng. Cũng chính cuộc chiến ở Bukhara, Thành Cát Tư Hãn được người đời xem là một bạo chúa tàn ác trong lịch sử nhân loại.

Giờ đây, trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, Bukhara trước mặt tôi lại là một thành phố cổ nhộn nhịp nhưng đầy thi vị bởi nơi đây trở thành một trong 4 di sản nổi tiếng cùng với Samarkand, Khiva và Shakhrisyabz thu hút nhiều du khách nước ngoài viếng thăm đất nước Uzbekistan.

Tôi bước chậm rãi vào khu vực quảng trường trung tâm trong khu phố cổ. Hình ảnh một bức tượng đồng thương nhân người Hoa cưỡi lừa cao lớn đang tiến về Bukhara gợi cho tôi về một thành phố mua bán thịnh vượng cách đây hơn một thiên niên kỷ. Trung tâm quảng trường là một hồ nước rộng in bóng hàng liễu rủ khẽ đong đưa theo những cơn gió nhẹ. Một nhà hàng lớn được bày trí theo phong cách những quán rượu cổ với những sạp gỗ được lót những tấm thảm hoa văn sặc sỡ, những tấm màn the đủ để thực khách chìm đắm vào những nhan sắc hầu rượu bên trong, cùng tượng của đoàn lạc đà đang nghỉ ngơi dưới những rặng liễu sau một hành trình dài. Tiếng đàn réo rắc, tiếng rống thúc giục rộn rã của những tổ khúc dân ca truyền thống của người Uzbekistan làm cho không gian xưa của Bukhara tái hiện ra trước mắt.

Vào ban đêm những ngọn đuốc trên đỉnh tháp Kalyan sẽ được thắp sáng dẫn đường cho những đoàn thương nhân trên con đường Tơ lụa đi vào thành phố Bukhara.

 

Dừng chân trước một ngọn tháp cao, tôi nghe thêm được những câu chuyện về Bukhara từ cô hướng dẫn viên địa phương đang thuyết minh cho một đoàn du khách nước ngoài. Cô ấy giới thiệu đây là ngọn tháp Kalyan, một công trình mang tính biểu tượng của Bukhara được xây dựng cách đây khoảng 2300 năm. Trong một thời gian dài, Kalyan còn là công trình cao nhất khu vực Trung Á thời bấy giờ. Nó cũng là một “ngọn hải đăng” vì vào ban đêm những ngọn đuốc trên đỉnh tháp sẽ được thắp sáng dẫn đường cho những đoàn thương nhân đi vào thành phố Bukhara. Cũng chính nơi đây, Thành Cát Tư Hãn sau khi đã chinh phạt Bukhara, ông đã tuyên bố với người dân rằng ông đã được Thượng Đế phái xuống thay trời hành đạo vì tội ác người dân đã gây ra trước đó.

Cô hướng dẫn nói thêm: “Bukhara cũng là nơi sinh ra và lớn lên của nhà bác học vĩ đại Avicenne, ông sinh năm 980 và mất năm 1037. Bên cạnh triết học và y học, ông còn có các công trình bao gồm các bài viết về thiên văn học, giả kim thuật, địa lý, tâm lý học, thần học Hồi giáo, logic, toán học, vật lý và cả làm thơ. Có một giai thoại về ông cũng liên quan đến con đường Tơ lụa nổi tiếng. Khi đó, ông phát hành những quyển sách hướng dẫn nấu những món ăn địa phương được các caravanserai thời đó áp dụng. Trong thời gian cực thịnh của con đường Tơ lụa đi qua khu vực này, hơn 60 caravanserai ở đây đã cung cấp những quyển sách được dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau theo chân đoàn lữ khách khắp nơi trên thế giới.”

Bên trong khuôn viên một thánh đường Hồi giáo ở Bukhara.

 

Bukhara là thiên đường hàng lưu niệm ở Uzbekistan và Trung Á.

 

Đi sâu vào khu phố cổ là những quầy chạp phô bày bán thuốc lá, gia vị, trái cây khô, nho, mận, dưa và lựu. Đặc biệt, lựu ở Bukhara là đặc sản nổi tiếng khắp vùng Trung Á bởi hạt lựu to, mọng nước, màu đỏ thẩm, ngọt thanh và có mùi thơm lừng của lựu. Người Bukhara cho rằng, lựu Trung Quốc ngày nay có xuất xứ từ vùng đất này. Ngoài các loại trái cây và rau quả, Bukhara hấp dẫn nhất là các gian hàng thủ công mỹ nghệ màu sắc rực rỡ đầy ma lực hấp dẫn du khách. Có thể nói không ngoa Bukhara chính là vương quốc của hàng lưu niệm ở Trung Á. Những tấm thảm đủ kích cỡ được dệt bằng sợ len có người gốc từ những cánh đồng bông bạc ngàn ở Uzbekistan. Nếu như thảm Ba Tư thường dệt thành những bức tranh mô tả những điển tích, những truyền thuyết của xứ sở ngàn lẻ một đêm còn ở Uzbekistan những tấm thảm lại được trang trí bằng những họa tiết hoa văn tinh tế đặc trưng của vùng Trung Á. Đồ trang sức và lụa cũng là những mặt hàng rất nổi tiếng ở đây. Tôi thấy rất nhiều công ty sản xuất lụa và đồ trang sức đều đặt những cửa hàng trưng bày sản phẩm rất bắt mắt trong khu phố cổ. Vì là vùng sa mạc hẻo lánh nên rất nhiều sản phẩm màu đỏ và màu vàng được ưa chuộng để tượng trưng cho mặt trời và những đụn cát mênh mông. Những nhân vật thần linh, thần may mắn, những vật nuôi phổ biến được làm từ gốm trưng bày khắp khu phố Bukhara với giá rất rẻ. Sau này khi đến những thành phố khác ở Uzbekistan hay các quốc gia khác thì tôi mới nhận ra một điều giá mà tôi có thể mua nhiều hơn những sản phẩm lưu niệm ở đây.

Người dân đang chơi cờ trong lúc chờ đợi du khách mua những món hàng lưu niệm truyền thống ở Bukhara.

 

Tôi mãi thang thang khi mặt trời đã lặn sâu dưới chân tháp Kalyan. Không thể chỉ trong một buổi chiều mà tôi có thể tham quan hàng trăm di tích lớn nhỏ ở Bukhara. Nhưng cũng không cần thiết phải xem nhiều vì bản thân không gian của Bukhara đã tô vẽ cho tôi nhiều sự tưởng tượng về một vùng đất thiên đường, nơi tâm hồn tôi sẽ được trôi thả theo từng góc phố, từng mái vòm vòng cung pha ánh đèn vàng rực rỡ, từng điệu nhạc réo rắc trong đêm, từng dáng người thong thả bước đi trong quá khứ. Tôi quyết định không về khách sạn vội mà nấn ná chờ đợi thêm những điều gì đó về Bukhara. Tôi tìm cho mình một góc khuất bên cạnh một thánh đường Hồi giáo để thử cảm nhận về con người Bukhara. Tôi quan sát và chú ý đến họ. Họ thanh đạm, nhàn nhã, phẩm giá nhưng lại có một chút u sầu, một chút thiền định và một chút lặng lẽ giữa một Bukhara ngập tràn những hoài niệm về quá khứ.

Trăng đã lên cao, đoàn lạc đà cũng đã chìm vào giấc ngủ sâu sau một chặng đường dài. Còn tôi, hôm nay tôi sẽ có một giấc ngủ sâu giữa thiên đường nền nã của Bukhara.

 

Những Bước Chân

« Previous page Next page »